Azərbaycanda ictimai nəqliyyatda yeni mərhələyə keçid başlayıb. Avtobus marşrutlarında “brutto müqavilə” modelinin tətbiqinə start verilib. İlk mərhələdə 130, 205, 211, 500 və 503 nömrəli marşrutlar sistemə qoşulub. Yeni modelin digər marşrutlara da mərhələli şəkildə tətbiqi nəzərdə tutulur.

Bəs “brutto müqavilə” nədir? Bu sistem indiyədək avtobuslarda tətbiq olunan yanaşmadan nə ilə fərqlənir? Ən əsası isə sərnişin üçün bunun real nəticəsi nə olacaq?

Median.Az mövzu ilə bağlı araşdırmanı təqdim edir:

İndiki sistemi sadə nümunə ilə izah etsək, avtobus şirkətinin gəliri böyük ölçüdə sərnişinlərdən yığılan gedişhaqqı ilə bağlı olur. Yəni avtobus nə qədər çox sərnişin daşıyırsa, daşıyıcının gəlir əldə etmək imkanları da bir o qədər artır.

“Brutto müqavilə” modelində isə yanaşma dəyişir.

Burada daşıyıcıya əsasən “nə qədər sərnişin mindirdin?” prinsipi ilə deyil, “müqavilədə nəzərdə tutulan xidməti nə qədər və necə göstərdin?” prinsipi ilə ödəniş edilir.

Marşrut üzrə neçə avtobusun işləyəcəyi, onların hərəkət intervalı, qət etməli olduğu məsafə və digər xidmət göstəriciləri əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Daşıyıcı bu tələblərə uyğun xidmət göstərdikdə, qət etdiyi məsafəyə və xidmətin keyfiyyətinə görə ödəniş alır.

Bu səbəbdən sistemin adı “brutto müqavilə”dir: sərnişindən yığılan pulun birbaşa daşıyıcının gəliri kimi formalaşması əvəzinə, xidmətin özü ayrıca satın alınır.

Bəs sərnişinin ödədiyi pul hara gedəcək?

Burada mühüm məqam var: “brutto müqavilə” avtobusun pulsuz olması demək deyil.

Sərnişin yenə müəyyən edilmiş gedişhaqqını ödəyəcək. Sadəcə, gedişhaqqından əldə olunan gəlirlərin idarə olunması ilə daşıyıcının xidmətə görə aldığı ödəniş arasında əvvəlkindən fərqli mexanizm qurulur.

AYNA-nın daha əvvəl açıqladığı modelə əsasən, gedişhaqqından toplanan vəsait tənzimləyici qurumda cəmlənir, daşıyıcının xidmət haqqının çatışmayan hissəsi isə dövlət vəsaiti hesabına qarşılanır. Daşıyıcıya sərnişin sayına görə deyil, müəyyən edilmiş tələblərə uyğun qət etdiyi məsafəyə görə ödəniş edilməsi nəzərdə tutulur.

Nə üçün belə sistemə ehtiyac yaranıb?

Əsas problem ondan ibarətdir ki, sərnişin sayına bağlı maliyyələşmə daşıyıcını daha çox gəlir gətirən marşrutlara və saatlara üstünlük verməyə sövq edə bilər.

Məsələn, səhər və axşam pik saatlarında avtobuslara tələbat yüksəkdir. Lakin gecə saatlarında sərnişin sayı azalır. Əgər daşıyıcının qazancı əsasən sərnişin sayından asılıdırsa, az sərnişin olan saatlarda eyni sayda avtobus işlətmək onun üçün iqtisadi baxımdan sərfəli olmaya bilər.

Başqa sözlə, avtobus boş getsə belə, qrafikə uyğun işləməlidir.

Bu modelin məqsədlərindən biri də məhz sərnişin sayının az olduğu saatlarda, o cümlədən axşam saatlarında avtobusların fəaliyyətinin və qrafikə əməl olunmasının təmin edilməsidir.

Deməli, avtobus gecikməyəcək?

Sistemin əsas məqsədlərindən biri xidmətin nizamlı olmasıdır, amma “brutto müqavilə tətbiq edildi və bundan sonra heç bir avtobus gecikməyəcək” demək düzgün olmaz.

Bəs avtobus şirkətinin sərnişin toplamaq marağı azalmaz?

Bu, sistemlə bağlı əsas suallardan biridir.

Əgər şirkət sərnişin sayından birbaşa gəlir əldə etmirsə, ilk baxışdan onun mümkün qədər çox sərnişin toplamağa marağının azalacağı düşünülə bilər.

Əslində modelin məqsədi də daşıyıcının gəlirini sərnişin sayından asılı vəziyyətdən çıxarmaqdır. Çünki ictimai nəqliyyatda əsas məqsəd yalnız ən çox sərnişin daşımaq deyil, sərnişin üçün lazım olan xidməti bütün gün ərzində təmin etməkdir.

Məsələn, gecə saat 23:00-da avtobusa cəmi 10 nəfər minirsə, bu, həmin marşrutun dayandırılması üçün əsas olmamalıdır. Əgər qrafikdə həmin saatda avtobus nəzərdə tutulubsa, avtobus işləməlidir.

Sərnişin üçün əsas üstünlük nədir?

Sistem düzgün tətbiq olunarsa, sərnişin üçün bir neçə mühüm dəyişiklik yarada bilər.

1. Avtobusun qrafikə uyğunluğu

Avtobus şirkəti yalnız sərnişin çox olanda işləməkdə maraqlı olmayacaq. Müəyyən edilmiş intervala əməl etmək onun müqavilə öhdəliyinə çevriləcək.

2. Az sərnişin olan saatlarda da xidmət

Axşam və digər qeyri-pik saatlarda avtobusların azalmasının qarşısının alınması gözlənilir.

3. Şəhərətrafı marşrutların qorunması

Ən vacib məsələlərdən biri də budur. Bəzi şəhərətrafı və azrentabelli marşrutlarda sərnişin sayı az olduğuna görə xidmətin iqtisadi cəhətdən cəlbediciliyi aşağı ola bilər.

Yeni modeldə daşıyıcının gəliri birbaşa sərnişin sayından asılı olmadığından belə marşrutlarda da xidmətin davamlılığını təmin etmək daha mümkün olur. AYNA bu yanaşmanın xüsusilə azrentabelli şəhərətrafı marşrutlarda xidmət səviyyəsini yüksəltməyə imkan verəcəyini bildirir.

Bəs sərnişin daha çox pul ödəyəcək?

“Brutto müqavilə”nin tətbiqi öz-özlüyündə gedişhaqqının avtomatik artırılması demək deyil.

Bu sistem daşıyıcının necə maliyyələşdirilməsi və xidmətə görə necə ödəniş alması ilə bağlıdır.

Gedişhaqqının məbləği isə ayrıca tarif qərarları ilə müəyyənləşdirilir. Məsələn, 2025-ci ildə tarif dəyişiklikləri ilə bağlı AYNA müasir və nağdsız ödəniş imkanına malik avtobusların tətbiqini ayrıca meyar kimi göstərmişdi.

Ona görə “brutto müqaviləyə keçildi, deməli avtobus bahalaşacaq” nəticəsi çıxarmaq düzgün deyil.

Sistem necə nəzarətdə saxlanılacaq?

Burada əsas məsələ rəqəmsal nəzarətdir.

AYNA bildirir ki, daşıyıcıların göstərdiyi xidmətin keyfiyyətini ölçmək və xidmətin təşkilinə nəzarət etmək üçün xüsusi proqram təminatı yaradılıb. Bu, nəzərdə tutulan qrafiklə real hərəkətin müqayisə edilməsinə və müqavilə şərtlərinin icrasının qiymətləndirilməsinə imkan verməlidir.

Bu mexanizm işlək olarsa, gələcəkdə “avtobus niyə gəlmədi?”, “niyə interval pozuldu?”, “niyə marşrutda avtobusların sayı azaldı?” kimi suallara cavab vermək də daha asan ola bilər.

Əsas məsələ: sistem kağız üzərində yox, küçədə işləməlidir

“Brutto müqavilə” beynəlxalq praktikada ictimai nəqliyyatın maliyyələşdirilməsi və idarə olunması üçün istifadə olunan modellərdən biridir. Azərbaycanda da bu modelin məqsədi daşıyıcının yalnız gəlirli saat və marşrutlara fokuslanmasının qarşısını almaq, xidmətin davamlılığını və keyfiyyətini artırmaqdır.

Lakin sərnişin üçün bu modelin həqiqi uğuru müqavilənin adından yox, gündəlik həyatda hiss edilən nəticədən asılı olacaq.

Dəniz Pənahova
Median.Azскачать dle 11.3