Bəzi valideynlər məktəbəqədər yaşlı uşaqlar arasında cinsi orqanlarla bağlı yaşlarına uyğun olmayan davranışların müşahidə edildiyini bildirirlər. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, bu cür halların səbəblərini düzgün qiymətləndirmək, uşağı qınamamaq və vəziyyətə peşəkar yanaşmaq vacibdir. Bəs belə hallarda valideynlər nə etməlidir?

Mövzu ilə bağlı Median.Az-a açıqlama verən psixoloq Bənövşə Mahmudqızı suallarımızı cavablayıb.


Psixoloq bildirib ki, uşağın cinsi inkişafı doğulduğu andan başlayır və onun ümumi psixoloji inkişafının təbii tərkib hissəsidir. İnkişaf psixologiyasında qəbul edilir ki, uşaqlar böyüdükcə öz bədənlərini tanımağa, oğlan və qız bədəni arasındakı fərqləri öyrənməyə maraq göstərirlər. Bu maraq, yaşa uyğun sərhədlər daxilində olduqda normal inkişaf göstəricisi hesab edilir.

Bənövşə Mahmudqızının sözlərinə görə, bəzi hallarda uşaqlarda müşahidə olunan cinsi davranışlar onların yaş və inkişaf səviyyəsinə uyğun olmur. Belə davranışlar valideynlərdə ciddi narahatlıq yaratsa da, məsələyə emosional deyil, elmi və peşəkar yanaşmaq vacibdir.

Psixoloq əlavə edib ki, valideynlər yaşa uyğun olmayan cinsi davranış müşahidə etdikdə, ilk və ən vacib prinsip uşağı cəzalandırmamaq və utandırmamaqdır.

"Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) vurğulayır ki, uşağın cinsi davranışına aqressiv reaksiya vermək problemi həll etmir, əksinə, uşaqda utanc, günahkarlıq hissi və gələcəkdə mühüm məlumatları valideyndən gizlətmək meyli yarada bilər", — deyə psixoloq qeyd edib.

Valideyn aşağıdakı mərhələlərlə hərəkət etməlidir:

1. Sakit qalmaq

Valideyn emosiyalarını idarə etməlidir. Panika uşağın təhlükəsizlik hissini azalda bilər.

2. Davranışı müşahidə etmək

Aşağıdakı suallar cavablandırılmalıdır:

- Bu davranış ilk dəfədir, yoxsa təkrarlanır?
- Davranışı kim başladıb?
- Başqa uşaqlar iştirak edibmi?
- Məcburetmə olubmu?
- Uşaq bunu haradan öyrənə bilər?

3. Uşaqla sakit danışmaq

İttiham edən deyil, öyrənməyə yönəlmiş suallar verilməlidir.

Məsələn:

- "Mənə danışa bilərsən, bunu haradan öyrəndin?"
- "Səncə bu nə üçün edilir?"
- "Bunu sənə kimsə göstəribmi?"

4. Şəxsi sərhədləri öyrətmək

Valideyn izah etməlidir ki:

- hər insanın bədəni yalnız özünə məxsusdur;
- özəl nahiyələrə başqasının toxunmasına icazə verilmir;
- başqasının bədəninə də icazəsiz toxunmaq olmaz.

5. Zərurət olduqda mütəxəssisə müraciət etmək

Davranış təkrarlanırsa, zorakılıq elementləri daşıyırsa və ya yaşa uyğun görünmürsə, uşaq psixoloqu və ya uşaq psixiatrı tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

2. Belə hallar normal inkişaf prosesidir, yoxsa narahatlıq doğuran vəziyyətdir?

Bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə "normal cinsi maraq" ilə "problemli cinsi davranış" anlayışlarını fərqləndirmək lazımdır.

Normal inkişaf çərçivəsində müşahidə oluna bilən davranışlar

Elmi ədəbiyyata görə məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda aşağıdakı davranışlar müəyyən həddə qədər normal hesab olunur:

- öz bədəninə maraq göstərmək;
- cinsi orqanına toxunmaq;
- oğlan və qız bədəni arasındakı fərqləri soruşmaq;
- "Mən haradan gəlmişəm?" kimi suallar vermək.

Bu davranışlar adətən qısa müddətli olur, gizli xarakter daşımır və uşağın gündəlik fəaliyyətinə mane olmur.

Problemli cinsi davranış nədir?

Problemli cinsi davranış uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun olmayan, israrlı, təkrarlanan və ya başqasına zərər verən davranışlardır.

Bunlara daxildir:

- cinsi orqana yad əşya daxil etmək;
- digər uşaqları buna təşviq etmək və ya məcbur etmək;
- yaşına uyğun olmayan cinsi bilik nümayiş etdirmək;
- davranışı gizlətmək;
- "heç kimə demə" ifadələrindən istifadə etmək;
- fiziki ağrı və ya zədə yaradan hərəkətlər.

Belə davranışlar mütləq peşəkar qiymətləndirilməlidir.

3. Bu davranış hər zaman travma və ya cinsi zorakılıq əlamətidirmi?

Xeyr. Bu, valideynlərin ən çox narahat olduğu suallardan biridir.

Elmi araşdırmalar göstərir ki, problemli cinsi davranışların səbəbləri çoxfaktorludur.

Mümkün səbəblər:

- yaşına uyğun olmayan internet məzmunu;
- pornoqrafik görüntülərlə təsadüfi qarşılaşma;
- böyük uşaqları təqlid etmək;
- ailədə sərhədlərin öyrədilməməsi;
- emosional laqeydlik;
- impulsiv davranış;
- diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB);
- autizm spektr pozuntusunda sosial qaydaların mənimsənilməsində çətinliklər;
- yüksək stress və ailədaxili konfliktlər.

Bununla yanaşı, cinsi zorakılıq və ya digər travmatik hadisələr də səbəblərdən biri ola bilər.

Lakin bir davranış əsasında "uşaq mütləq istismara məruz qalıb" nəticəsini çıxarmaq elmi baxımdan doğru deyil. Diaqnostik qiymətləndirmə kompleks aparılmalıdır.

4. Digər uşaq belə təkliflə qarşılaşarsa, valideyn onunla necə danışmalıdır?

Əgər uşaq valideyninə belə hadisəni danışırsa, bu, valideynlə etibarlı münasibətin göstəricisidir.

Valideyn ilk növbədə uşağın danışmasını qiymətləndirməlidir:

"Mənə bunu dediyin üçün sənə təşəkkür edirəm. Sən düzgün etmisən. Sən günahkar deyilsən."

Sonra uşağa izah edilməlidir:

- hər insanın bədəni yalnız özünə məxsusdur;
- narahat olduğu toxunuşa "yox" demək hüququ var;
- təhlükəli vəziyyətdən uzaqlaşmalıdır;
- belə halları həmişə etibar etdiyi böyüyə danışmalıdır.

Valideyn uşağın qorxu hissini artırmadan, təhlükəsizlik bacarıqlarını gücləndirməlidir.

5. Uşaqlara şəxsi sərhədlər və özəl bədən hissələri neçə yaşdan öyrədilməlidir?

Müasir pediatriya və inkişaf psixologiyası üzrə tövsiyələrə əsasən, bu maarifləndirməyə təxminən 3 yaşdan başlanmalıdır.

Bu yaşdan etibarən uşağa:

- bədən hissələrinin düzgün anatomik adları öyrədilməlidir;
- "özəl bədən hissələri" anlayışı izah edilməlidir;
- icazə (razılıq) anlayışı sadə nümunələrlə başa salınmalıdır;
- "yox" deməyin normal olduğu öyrədilməlidir;
- sirr saxlamağa məcbur edilməməsi izah olunmalıdır.

Burada əsas məqsəd uşağı qorxutmaq deyil, təhlükəsizlik bacarıqları qazandırmaqdır.

6. Telefon, internet və sosial media bu davranışların formalaşmasına təsir göstərə bilərmi?

Son illərdə aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, erkən yaşda yaşa uyğun olmayan rəqəmsal məzmuna məruz qalmaq uşağın davranışına ciddi təsir göstərə bilər.

Uşaqlar gördüklərini təqlid etməyə meyllidirlər.

Risk mənbələri:

- qısa video platformaları;
- sosial media;
- reklamlar;
- nəzarətsiz oyunlar;
- təsadüfi açılan pornoqrafik görüntülər.
Valideynlər:
- ekran vaxtını məhdudlaşdırmalı;
- valideyn nəzarəti proqramlarından istifadə etməli;
- uşağın izlədiyi məzmunu bilməli;
- rəqəmsal təhlükəsizlik qaydalarını öyrətməlidirlər.

7. Hansı əlamətlər xüsusi diqqət tələb edir?
Aşağıdakı hallar peşəkar qiymətləndirmə üçün ciddi siqnallardır:
- davranışın tez-tez təkrarlanması;
- digər uşaqları məcbur etməsi;
- yaşına uyğun olmayan cinsi bilik;
- özünə və ya başqasına fiziki zərər yetirməsi;
- "heç kimə demə" ifadələri;
- qəfil aqressivlik;
- gecə qorxuları;
- yuxu pozuntuları;
- müəyyən şəxslərdən səbəbsiz çəkinməsi;
- emosional və davranış dəyişiklikləri.
Bu əlamətlər diaqnoz deyil, lakin peşəkar qiymətləndirmə üçün əsasdır.
Elmi nəticə
Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda bədənlərini tanımağa maraq inkişafın təbii hissəsidir. Lakin yaşa uyğun olmayan, təkrarlanan, başqalarını cəlb edən və ya zərər verən cinsi davranışlar diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Valideynin əsas məqsədi uşağı cəzalandırmaq deyil, təhlükəsizliyini təmin etmək, davranışın səbəbini anlamaq və ehtiyac olduqda mütəxəssis dəstəyi almaqdır. Erkən maarifləndirmə, şəxsi sərhədlərin öyrədilməsi və açıq ünsiyyət uşaqların sağlam psixoseksual inkişafının ən mühüm qoruyucu amillərindəndir.
İstinadlar
- American Academy of Pediatrics (AAP). Clinical Report: Evaluation of Sexual Behaviors in Children.
- American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP). Facts for Families: Sexual Behaviors in Young Children.
- World Health Organization (WHO). Standards for Sexuality Education in Europe və uşaqların təhlükəsizliyi ilə bağlı tövsiyələr.
- Kellogg, N. D. (American Academy of Pediatrics). Clinical Report on Sexual Behaviors in Children.
- Friedrich, W. N. (1997). Child Sexual Behavior Inventory (CSBI).
- DSM-5-TR (American Psychiatric Association, 2022) – uşaqlarda davranışların klinik qiymətləndirilməsi üzrə diaqnostik çərçivə.

Dəniz Pənahova
Median.Azскачать dle 11.3