İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı gündəlik həyatın müxtəlif sahələrinə ciddi təsir göstərir. Rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi insanların alış-verişdən tutmuş bank əməliyyatlarına qədər bir çox prosesi onlayn həyata keçirməsinə şərait yaradır. Bununla yanaşı, kibertəhlükəsizlik riskləri və şəxsi məlumatların qorunması məsələsi də daha aktual xarakter alır. Texnologiyaların həyatımızda artan rolu həm imkanları genişləndirir, həm də yeni çağırışlar yaradır.

Bu proses cəmiyyətin gündəlik həyat tərzini hansı istiqamətdə dəyişdirir? Rəqəmsallaşma ənənəvi iş və xidmət modellərinə necə təsir göstərir? Kibertəhlükəsizlik riskləri bu inkişafın qarşısında hansı problemləri yaradır? Və gələcəkdə texnologiyanın cəmiyyət həyatında rolu hansı səviyyəyə yüksələ bilər?

Məsələ ilə bağlı Median.Az-ın suallarını cavablandıran Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyası (AİKTSA) İdarə Heyətinin sədri Elvin Abbasov bildirib ki, rəqəmsallaşmanın sürətlənməsi cəmiyyətin gündəlik həyat tərzini tamamilə proaktiv və mərkəzləşdirilmiş müstəviyə daşıyır. Sərdin sözlərinə görə, artıq vətəndaşlar bir neçə fərqli dövlət və ya özəl xidmət tətbiqlərindən istifadə etmək əvəzinə, bütün inzibati və hüquqi proseslərini "myGov" kimi vahid inteqrasiya olunmuş rəqəmsal ekosistemlər vasitəsilə tək mərkəzdən idarə etməyə üstünlük verirlər. İnsanlar gündəlik həyatlarında kartsız və nağdsız ödəniş modellərinə adaptasiya olur, nəqliyyatdan supermarketlərə qədər bir çox xidmət nöqtələrində Face Pay kimi biometrik tanıma sistemlərindən və ya smartfonların NFC texnologiyalarından istifadə edərək vaxt itkisini minimuma endirirlər.

Elvin Abbasov əlavə edib ki, ənənəvi iş və xidmət modelləri isə rəqəmsallaşma ilə birlikdə çevik, bulud əsaslı və avtomatlaşdırılmış strukturlara keçid edir. Süni intellekt və böyük verilənlərin (Big Data) real sektora inteqrasiyası, dövlət idarəçiliyindən tutmuş onlayn ticarət və bərpa olunan enerji platformalarına qədər bir çox sahədə xidmətlərin təkrarlanmasının qarşısını alır və çevikliyi artırır. Eyni zamanda, fiber-optik infrastrukturun (GPON) ölkə miqyasında coğrafi məhdudiyyətləri aradan qaldırması regional biznes subyektlərinə və təhsil müəssisələrinə paytaxt mərkəzi ilə tamamilə eyni rəqəmsal imkanlardan yararlanaraq qlobal bazarlara çıxış şəraiti yaradır.

"Bu rəqəmsal inkişafın qarşısındakı ən böyük maneə isə mərkəzləşdirilmiş məlumat bazalarının hədəf seçilməsi, fırıldaqçılıq və kiber-şantaj kimi qlobal kibertəhlükəsizlik riskləridir. Virtual məkanda istifadəçilərin biometrik, maliyyə və ya şəxsi məlumatlarının "tokenizasiya" və "həşləmə" kimi müasir kriptoqrafik üsullarla tam qorunmaması kiber-dələduzluq hallarına yol açır. Daha da təhlükəlisi, azyaşlıların internet mühitində kiber-savadlılıq və rəqəmsal gigiyena qaydalarına riayət etməməsi, onları onlayn platformalarda rəqəmsal şantaj (sextortion) və "grooming" (etibardan sui-istifadə edilərək tələyə salınma) kimi ağır cinayətlərin birbaşa qurbanına çevirir", — deyə sədr qeyd edib.

"Gələcəkdə texnologiyanın cəmiyyətdəki rolu tamamilə süni intellekt və milli rəqəmsal suverenlik üzərində qurulmuş intellektual hab mərkəzləri səviyyəsinə yüksələcəkdir. Milli dil modellərinin (LLM) və regional yaşıl məlumat mərkəzlərinin formalaşması ilə cəmiyyət yalnız texnologiyanın istehlakçısı deyil, həm də onun yaradıcısı mövqeyinə keçəcəkdir. Bu ekosistemdə həm fərdlərin, həm də dövlət idarəçiliyinin bütün strukturları hüquqi-etik tənzimləmələr çərçivəsində süni intellekt alqoritmləri ilə idarə olunaraq tamamilə kağızsız və insan amilindən asılı olmayan şəffaf bir rəqəmsal reallıq yaradacaqdır, — deyə E. Abbasov sonda vurğulayıb.


Dəniz Pənahova
Median.Azскачать dle 11.3