Uşaqların qəzəbi niyə bu qədər təhlükəli hal alır?
Son dövrlərdə ölkədə məktəblərdə baş verən zorakılıq və aqressiya halları cəmiyyətdə narahatlığı artırıb. Şagirdlər arasında münaqişələrin daha sərt və təhlükəli formalar alması, bəzi hallarda bu proseslərin sosial media üzərindən başlanması məsələnin yalnız intizam yox, həm də psixoloji problem olduğunu göstərir. Türkiyədə belə hadisələrin qarşısını almaq üçün seriallarda silah istifadəsi və uşaqların sosial şəbəkə istifadəsi qadağan edilib.
Məktəblərdə son dövrlər müşahidə olunan aqressiya və zorakılıq hallarının psixoloji səbəbləri nələrdir?
Ailə mühiti bu prosesdə hansı rolu oynayır? Valideynlər hansı səhvləri daha çox edir?
Mövzu ilə bağlı Median.Az-a açıqlama verən psixoloq Dilruba Həsənova bildirib ki, məktəblərdə son dövrlər aqressiya və zorakılığın artması mənə görə sadə
cə intizam məsələsi deyil, bu, daha çox uşağın daxilində baş verən proseslərin və yaşadığı mühitin nəticəsidir.
Psixoloqun sözlərinə görə, uşaq əslində boş yerə aqressiv olmur. O, içində yığılan emosiyanı – qəzəbi, incikliyi, anlaşılmama hissini – ifadə edə bilməyəndə bunu davranışla göstərir.
"Biz adətən nəticəni görürük, səbəblərdən yayınırıq. Belə ki, aqressiya çox vaxt səbəb yox, nəticədir.
Digər tərəfdən, uşaq gördüyünü öyrənir, insan beyni tanış olmayan informasiyanı təkrarlaya bilmir. Əgər uşaq evdə, ətrafda və ya sosial şəbəkədə problemləri qışqırıqla, güc göstərməklə həll olunduğunu görürsə, o da bunu normal qəbul edir", — deyə Dilruba Həsənova əlavə edib.
Psixoloq onu da qeyd edib ki, sosial şəbəkələr bunu daha da kəskinləşdirir. Aqressiya artıq təkcə reaksiya deyil, bəzən nümayişə çevrilir. Videoya çəkilir, paylaşılır, baxış yığır və bu, uşağa yanlış mesaj verir.
Bir də qrupun təsiri var, uşaq tək olanda etməyəcəyi şeyi qrup içində rahat edir. Çünki məsuliyyət hissi azalır, "hamı edir" düşüncəsi güclənir.
Ailə məsələsinə toxunan Dilruba Həsənova vurğulayıb:
"Məncə burada ən həssas nöqtə ailədir. Uşaq ilk münasibət modelini evdə görür. Əgər evdə aqressiya varsa, uşaq onu öyrənir. Əgər emosional yaxınlıq yoxdursa, uşaq diqqəti başqa yollarla, bəzən aqressiya ilə çəkməyə çalışır. Valideynlər çox vaxt uşağın davranışına reaksiya verirlər, amma onun arxasındakı emosiyanı görmürlər. "Etmə" demək olur, amma "niyə edirsən?" sualı verilmir. Ya çox sərt yanaşılır, ya da ümumiyyətlə sərhəd qoyulmur. Hər iki halda uşaq özünü tənzimləməyi öyrənmir.
Psixoloqun fikrincə, burada əsas məsələ odur ki, uşaq özünü dəyərli və başa düşülən hiss etmir. O zaman gücü aqressiya ilə göstərməyə çalışır. Yəni bu davranışın altında çox vaxt "məni gör", "məni anla" ehtiyacı dayanır.
"Ümumilikdə baxanda, məktəbdə gördüyümüz aqressiya uşağın daxilində olan boşluğun, öyrəndiyi davranışların və yaşadığı mühitin bir növ üzə çıxmış formasıdır. Buna görə də problemə sadəcə cəza ilə yox, daha dərindən – psixoloji və sosial yöndən yanaşmaq lazımdır. Məktəblərdəki vəziyyətə nəzər salanda, dərs yükünün hədsiz çox olması uşaqların evdə və məktəbdə ünsiyyətdən uzaqlaşdırılmasının qarşısı alınmalıdır. Tədris planı yenidən qurulmalıdır. Düzdür, belə olan halda diqqət müəllimlərin və valideyinlərin üzərinə yönəlir, amma müəllimin sosial psixoloji durumunu da nəzərə almaq lazımdır".
"Müəllimləri tədrisdə yorub təlimdən tamamilə kənarlaşdırmaq valideyinlərin isə uşaqlarına yetərincə vaxt ayıra bilməməsi təbii ki, fəsadsız ötüşməyəcək. Bu, birmənalı şəkildə belədir. Türkiyədə olmuş hadisə isə daha bir model oldu, ona görə də cəmiyyətdə və xüsusilə də məktəblərdə mütəmadi psixoloji maarifləndirmə işlərini aparmaq vacibdir", — deyə o, xüsusi bildirib.
Şəxsi təcrübəsindən bəhs edən psixoloq sonda fikrini yekunlaşdırıb:
"Məsələn, bu gün bir halla rastlaşmışam. Məktəbin müəlliməsi uşağın dərsdə yuxuladığını görüb qaldırır və uşaqların içində" sən narkamana oxşayırsan" deyib, təhqir edir. Bu sözlər qız uşağına deyilir. Müəllimin düzgün olmayan hərəkəti uşaqda təbii ki, aqressiyaya səbəb olacaq. Müəllimlər də, valideyinlər də diqqətli olmalıdır. Uşaqların təlim və tərbiyəsində bu, vacib amillərdən biridir. Məktəb psixoloqları isə daha çox uşaqlarla yaxından ünsiyyət qurmalıdır".
Dəniz Pənahova
Median.Az
Məktəblərdə son dövrlər müşahidə olunan aqressiya və zorakılıq hallarının psixoloji səbəbləri nələrdir?
Ailə mühiti bu prosesdə hansı rolu oynayır? Valideynlər hansı səhvləri daha çox edir?
Mövzu ilə bağlı Median.Az-a açıqlama verən psixoloq Dilruba Həsənova bildirib ki, məktəblərdə son dövrlər aqressiya və zorakılığın artması mənə görə sadə
cə intizam məsələsi deyil, bu, daha çox uşağın daxilində baş verən proseslərin və yaşadığı mühitin nəticəsidir. Psixoloqun sözlərinə görə, uşaq əslində boş yerə aqressiv olmur. O, içində yığılan emosiyanı – qəzəbi, incikliyi, anlaşılmama hissini – ifadə edə bilməyəndə bunu davranışla göstərir.
"Biz adətən nəticəni görürük, səbəblərdən yayınırıq. Belə ki, aqressiya çox vaxt səbəb yox, nəticədir.
Digər tərəfdən, uşaq gördüyünü öyrənir, insan beyni tanış olmayan informasiyanı təkrarlaya bilmir. Əgər uşaq evdə, ətrafda və ya sosial şəbəkədə problemləri qışqırıqla, güc göstərməklə həll olunduğunu görürsə, o da bunu normal qəbul edir", — deyə Dilruba Həsənova əlavə edib.
Psixoloq onu da qeyd edib ki, sosial şəbəkələr bunu daha da kəskinləşdirir. Aqressiya artıq təkcə reaksiya deyil, bəzən nümayişə çevrilir. Videoya çəkilir, paylaşılır, baxış yığır və bu, uşağa yanlış mesaj verir.
Bir də qrupun təsiri var, uşaq tək olanda etməyəcəyi şeyi qrup içində rahat edir. Çünki məsuliyyət hissi azalır, "hamı edir" düşüncəsi güclənir.
Ailə məsələsinə toxunan Dilruba Həsənova vurğulayıb:
"Məncə burada ən həssas nöqtə ailədir. Uşaq ilk münasibət modelini evdə görür. Əgər evdə aqressiya varsa, uşaq onu öyrənir. Əgər emosional yaxınlıq yoxdursa, uşaq diqqəti başqa yollarla, bəzən aqressiya ilə çəkməyə çalışır. Valideynlər çox vaxt uşağın davranışına reaksiya verirlər, amma onun arxasındakı emosiyanı görmürlər. "Etmə" demək olur, amma "niyə edirsən?" sualı verilmir. Ya çox sərt yanaşılır, ya da ümumiyyətlə sərhəd qoyulmur. Hər iki halda uşaq özünü tənzimləməyi öyrənmir.
Psixoloqun fikrincə, burada əsas məsələ odur ki, uşaq özünü dəyərli və başa düşülən hiss etmir. O zaman gücü aqressiya ilə göstərməyə çalışır. Yəni bu davranışın altında çox vaxt "məni gör", "məni anla" ehtiyacı dayanır.
"Ümumilikdə baxanda, məktəbdə gördüyümüz aqressiya uşağın daxilində olan boşluğun, öyrəndiyi davranışların və yaşadığı mühitin bir növ üzə çıxmış formasıdır. Buna görə də problemə sadəcə cəza ilə yox, daha dərindən – psixoloji və sosial yöndən yanaşmaq lazımdır. Məktəblərdəki vəziyyətə nəzər salanda, dərs yükünün hədsiz çox olması uşaqların evdə və məktəbdə ünsiyyətdən uzaqlaşdırılmasının qarşısı alınmalıdır. Tədris planı yenidən qurulmalıdır. Düzdür, belə olan halda diqqət müəllimlərin və valideyinlərin üzərinə yönəlir, amma müəllimin sosial psixoloji durumunu da nəzərə almaq lazımdır".
"Müəllimləri tədrisdə yorub təlimdən tamamilə kənarlaşdırmaq valideyinlərin isə uşaqlarına yetərincə vaxt ayıra bilməməsi təbii ki, fəsadsız ötüşməyəcək. Bu, birmənalı şəkildə belədir. Türkiyədə olmuş hadisə isə daha bir model oldu, ona görə də cəmiyyətdə və xüsusilə də məktəblərdə mütəmadi psixoloji maarifləndirmə işlərini aparmaq vacibdir", — deyə o, xüsusi bildirib.
Şəxsi təcrübəsindən bəhs edən psixoloq sonda fikrini yekunlaşdırıb:
"Məsələn, bu gün bir halla rastlaşmışam. Məktəbin müəlliməsi uşağın dərsdə yuxuladığını görüb qaldırır və uşaqların içində" sən narkamana oxşayırsan" deyib, təhqir edir. Bu sözlər qız uşağına deyilir. Müəllimin düzgün olmayan hərəkəti uşaqda təbii ki, aqressiyaya səbəb olacaq. Müəllimlər də, valideyinlər də diqqətli olmalıdır. Uşaqların təlim və tərbiyəsində bu, vacib amillərdən biridir. Məktəb psixoloqları isə daha çox uşaqlarla yaxından ünsiyyət qurmalıdır".
Dəniz Pənahova
Median.Az
