30 həşəratın gömrük dəyəri 22,7 min manatdır: Azərbaycana milyonlarla canlı niyə gətirilir?

Azərbaycana xaricdən həşərat idxalı ilə bağlı açıqlanan rəqəmlər diqqət çəkir. Belə ki, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ölkəyə 85,9 milyona yaxın diri həşərat gətirilib. İdxal olunan həşəratların ümumi gömrük dəyəri 242,4 min manata yaxın olub.

Maraqlı məqamlardan biri isə Niderlanddan gətirilən həşəratlarla bağlıdır. Belə ki, bu ölkədən cəmi 30 ədəd diri həşərat idxal edilsə də, onların ümumi gömrük dəyəri 22,7 min manata çatıb. Başqa sözlə, bir həşəratın orta gömrük dəyəri təxminən 757 manat təşkil edib.

Bəs Azərbaycana bu qədər həşərat hansı məqsədlə gətirilir? Onların ölkənin kənd təsərrüfatına və təbii ekosisteminə təsiri nədən ibarətdir? Xaricdən gətirilən canlıların yerli biomüxtəliflik üçün təhlükə yaratmaq və ya Azərbaycanın iqliminə uyğunlaşmama ehtimalı varmı?

Mövzu ilə bağlı Median.Az-a açıqlama verən ekoloq Sevil Yüzbaşova bildirib ki, Azərbaycana xaricdən milyonlarla diri həşəratın idxal edilməsinin əsas məqsədi kənd təsərrüfatında bitkilərin tozlandırılması və zərərvericilərə qarşı bioloji mübarizə aparmaqdır.
Ekoloqun sözlərinə görə, Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) və kənd təsərrüfatı mütəxəssislərinin açıqlamalarına əsasən, bu canlılar tamamilə faydalı məqsədlər üçün ölkəyə gətirilir.
İdxal edilən həşəratlar əsasən xüsusilə Belçika və Niderland kimi ölkələrdən gətirilən bahalı növlərin mühüm hissəsini "Bombus" növlü böyük arılar təşkil edir. Onlar müasir istixanalarda pomidor, xiyar və digər tərəvəzlərin çiçəklərini tozlandırmaq üçün istifadə olunur. Bu, məhsuldarlığı dəfələrlə artırır və tərəvəzlərin təbii yetişməsini təmin edir.

Sevil Yüzbaşova əlavə edib ki, kütləvi şəkildə Rusiyadan milyonlarla ədəd gətirilən kiçik həşəratlar kənd təsərrüfatı bitkilərinə ziyan vuran zərərvericiləri mənənələr, tor gənələri və s. təbii yolla məhv etmək üçün sahələrə buraxılır.
Həşəratların gətirilməsi əsasən istixanalarda təbii tozlandırma, bioloji mübarizə aparmaq, eləcə də kimyəvi dərmanlardan imtina etmək üçündür. Belə metodlar tətbiq etməklə kimyəvi pestisidlərin istifadəsini minimuma endirməyə çalışırlar. Nəticədə isə həm bitkilərdə zəhərli qalıqlar qalmır, həm də ekoloji cəhətdən təmiz məhsul əldə edilir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, qiymətlərin kəskin fərqlənməsi isə (məsələn, bəzilərinin bir neçə qəpik, Niderlanddan gələn cəmi 30 ədədinin isə dənəsinin 757 manat olması) həşəratların növündən, onların laboratoriya şəraitində xüsusi olaraq yetişdirilməsindən və kənd təsərrüfatındakı unikal funksiyasından asılıdır.
Rəsmi statistikaya və kənd təsərrüfatı hesabatlarına əsasən, Azərbaycana diri həşəratların idxalı əsasən Rusiyadan (İdxalın təxminən 95%-i), Belçika və Niderlanddan, Mərakeşdən, Türkiyə və İsrail kimi ölkələrdən reallaşdırılır və hər birinin özünəməxsus kənd təsərrüfatı təyinatı növləri vardır.
Ölkəyə gətirilən milyonlarca həşəratın mütləq əksəriyyəti Rusiyadan gəlir. Bu qrupun böyük hissəsini makrolofus (Macrolophus pygmaeus) böcəkləri və yırtıcı gənələr (məsələn, fitoseyid gənələri) təşkil edir. Onlar bitki mənənələrini, istixana ağqanadlılarını və tor gənələrini yeyərək məhv edən təbii "mühafizəçilərdir". Qiymətləri çox ucuz məlumatlara görə təqribən olur (yüz ədədi təxminən 37-51 qəpik) civarındadır.
Belçika və Niderland arılar əsasən Bombus (Bumblebee) arıları gətirilir. Bu arılar laboratoriya şəraitində xüsusi qutularda ("pətəklərdə") yetişdirilir və steril olurlar. Niderlanddan gətirilən və dənəsi təxminən 757 manata başa gələn 30 ədədlik xüsusi partiya da məhz geni təkmilləşdirilmiş, qapalı böyük istixanalarda elit bitki növlərini (məsələn, xüsusi toxumluq pomidorları) tozlandırmaq üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi ana arılar və ya elit ailələrdir.
Mərakeşdən alınan həşəratlar bioloji mübarizə məqsədilə alınır. Bunlar parazitoid arıcıqlar (məsələn, Trialeurodes və ya digər zərərvericilərin yumurtalarını məhv edən Enkarsiya - Encarsia formosa) və müəyyən növ faydalı böcək sürfələri idxal edilir. Onlar zərərvericilərin daxilinə öz yumurtalarını qoyaraq onların çoxalmasının qarşısını alır.
Xaricdən gətirilən faydalı həşəratların Azərbaycanın kənd təsərrüfatına və təbii ekosisteminə təsirinin ikitərəfli olduğunu vurğulayan S. Yüzbaşova vurğulayıb:
Mütəxəssis onu da nəzərə çatdırıb ki, Bombus arıları adi ballı arılardan fərqli olaraq buludlu, soyuq və qapalı hava şəraitində belə aktiv uçurlar. Onların istixanalarda tətbiqi pomidor, xiyar və badımcan kimi bitkilərdə məhsuldarlığı 20-30% artırır.
Tam tozlanmış çiçəklərdən formalaşan tərəvəzlər daha dolğun, standart ölçülü, şirəli və dadlı olur. Boş və ya əyri-üyrü məhsul faizi minimuma enir.
Sevil Yüzbaşova sonda söyləyib ki, Azərbaycanın iqlimi çox rəngarəngdir (9 iqlim tipi var), lakin xüsusilə Aran zonası və Abşeronda yay ayları həddindən artıq isti və quraq keçir. Avropanın (Belçika, Niderland) mülayim və rütubətli iqlimində laboratoriyalarda yetişdirilən həşəratlar Azərbaycanın +40°C-ni keçən yay istilərinə və quru küləklərinə tab gətirməyərək kütləvi şəkildə məhv də ola bilər. Hətta qapalı istixanalarda belə, yayda temperatur tənzimlənməzsə, gətirilən gənələr və arılar aktivliklərini itirir, yumurta qoya bilmir və ya tələf olurlar. Bu isə fermer üçün birbaşa maliyyə itkisidir. Cənub ölkələrindən məsələn, Mərakeşdən gətirilən bəzi tropik mənşəli yırtıcılar Azərbaycanın qış soyuqlarına dözmür və qışı sağ çıxara bilmədiyi üçün hər mövsüm yenidən idxal edilməli olurlar.Azərbaycanın xaricdən faydalı həşərat idxalından asılılığını azaltmaq və bioloji mübarizə üsullarını yerliləşdirmək istiqamətində son illərdə dövlət səviyyəsində mühüm laboratoriya və tədqiqat layihələri həyata keçirilir. Kimyəvi pestisidlərin istifadəsini minimuma endirmək və idxal xərclərini azaltmaq üçün ölkədə elmi-praktiki addımlar atılır.