Aviasiya dünyasında yarım əsrə yaxındır davam edən sərt qaydaları dəyişdirməyə hazırlaşan NASA bu ay eksperimental X-59 reaktiv təyyarəsi ilə səs baryerini aşmağı planlaşdırır. 

Alışılmış dizaynlardan fərqli olaraq nəhəng və uzadılmış burun quruluşuna görə ön şüşəsiz kokpitlə hazırlanan bu xüsusi təyyarə, aviasiya sahəsində yeni bir dövrün qapısını açmağı hədəfləyir.

Məqsəd səs baryerini daha "sakit” aşmaq

Qitələrarası uçuş müddətlərini yarıya endirmək ideyası uzun illərdir həm aviasiya sənayesinin, həm də qlobal nəqliyyat sektorunun əsas hədəflərindən biri kimi qalır. Lakin 1973-cü ildən bəri ABŞ-da qüvvədə olan qaydalar sivil təyyarələrin quru üzərində səs sürətini aşmasını qadağan edir. Bu məhdudiyyətin əsas səbəbi, süpersonik uçuşlar zamanı yaranan və yer səthində güclü partlayış effekti yaradan sonik gurultulardır.

NASA bu problemi azaltmaq üçün hazırladığı X-59 modeli ilə daha səssiz süpersonik uçuş texnologiyasını sınaqdan keçirir. İlk uçuşunu 2025-ci ilin oktyabrında həyata keçirən təyyarə, 2026-cı ilin martından bu yana 14 uğurlu sınağı geridə qoyub. Rəsmi planlara görə, bu ay ən kritik sınaq mərhələsi keçiriləcək.

Pilot üçün alternativ görmə sistemi

Təyyarənin burnunun həddindən artıq uzun və iti olması ənənəvi ön şüşənin quraşdırılmasını mümkünsüz edib. Bu səbəbdən mühəndislər "XVS” (Xarici Görüş Sistemi) adlandırılan artırılmış reallıq texnologiyasını hazırlayıblar. Pilotlar təyyarənin burnunda yerləşdirilmiş yüksək keyfiyyətli kameraların görüntüsünü kokpit daxilindəki ekranlardan izləyir. Beləliklə, ön görünüş fiziki şüşə olmadan rəqəmsal şəkildə təmin edilir.

Mühəndislərin məqsədi yalnız sürət deyil, həm də səsin təsirini minimuma endirməkdir. Xüsusi aerodinamik quruluş sayəsində səs baryeri keçilərkən yaranan gurultunun zəiflədilməsi hədəflənir.

Sınaq uçuşlarının nəticələri və növbəti mərhələ

Təyyarə indiyə qədər aşağı sürətli və havada qalma testlərini əhatə edən "1-ci mərhələ”ni uğurla tamamlayıb. Son sınaqlarda təyyarə Mach 0.95 sürətinə qədər yüksəlib və 16,7 kilometr hündürlükdə uçuş həyata keçirib. Eyni gündə iki dəfə uçuş edən X-59, həmçinin eniş şassisini uçuş zamanı ilk dəfə gövdəyə yığaraq sistemlərinin dayanıqlığını nümayiş etdirib.

Proqram rəhbəri Keti Bahm bildirir ki, bu layihə illərlə davam edən mühəndislik işinin nəticəsidir və hər mərhələ gələcək kommersiya süpersonik uçuşlarının əsasını formalaşdırır.

Süpersonik yarış qızışır

Bu sahədə yalnız dövlət qurumları deyil, özəl şirkətlər də fəaldır. Kolorado mərkəzli "Boom Supersonic” kimi şirkətlər daha səssiz süpersonik təyyarələr hazırlayaraq bazarda yer tutmağa çalışır.

Uğurlu nəticələr əldə olunarsa və mövcud uçuş məhdudiyyətləri yumşaldılarsa, aviasiya sənayesində yeni bir dövr başlayacaq. Bu texnologiya yalnız sərnişin daşımalarını sürətləndirməyəcək, həm də təcili tibbi yardım və fövqəladə humanitar əməliyyatlarda mühüm rol oynaya bilər.
//qaynar.azскачать dle 11.3