Bu səhv uşaqları yalançıya çevirə bilər - AÇIQLAMA
Razılıq almaq üçün valideynlər bəzən uşaqlara hələ kiçik yaşlardan xoş sonluqlu yalan vədlər verirlər. Bu cür vədlər uşağı sakitləşdirmək və ya istənilən davranışı əldə etmək üçün qısa müddətdə effektli görünsə də, zamanla etibar hissini zəiflədə bilər. Uşaq böyüdükcə deyilənlə edilən arasındakı fərqi anlayır və bu, həm valideyn-uşaq münasibətlərinə, həm də onun gələcəkdə verdiyi vədlərə təsir göstərir. Nəticədə, dürüstlük anlayışı şüuraltı şəkildə zədələnmiş olur.
Uşaqlara yalan vəd vermək nə dərəcədə doğrudur? Bu, uşaqların sonradan şəxsiyyət kimi formalaşmasında hansıssa problem yarada bilərmi? Valideynlər bu kimi məsələlərdə nələrə diqqət etməlidirlər?
Median.Az-ın məlumatına görə, mövcud suallarla bağlı sfera.az-a açıqlama verən neyropsixoloq Aytəkin Aslan bildirib ki, valideynlər “xoş" yalanların qısamüddətli həll, uzunmüddətli problem, bəzən uşağı sakitləşdirmək və ya sözə baxmasını təmin etmək üçün “indi sakit ol, sonra alarıq” və ya “söz verirəm, gələn dəfə gedərik” kimi vədlər verir:
“Belə vədlər həmin an vəziyyəti xilas etsə də, bu cür “xoş sonluqlu” yalanlar, əslində, uşağın gələcəyinə və bizə olan etibarına zərər vurur. Bəs uşaqlar yalanı necə başa düşür? Uşaqların yaşından asılı olaraq reallığı qavrama tərzi dəyişir. Belə ki, 3-5 yaşı uşaqlar nağılla gerçəyi qarışdıra bilərlər. Onların dediyi uydurmalar çox vaxt aldatmaq məqsədi daşımır. Amma valideynin bilərəkdən verdiyi və yerinə yetirmədiyi vədlər uşağa ilk "yalan dərsi"ni keçir. Eyni zamanda, məktəb dövründə uşaq böyüdükcə səbəb-nəticə əlaqəsini anlayır. Valideynin sözü ilə əməli düz gəlməyəndə o belə bir nəticəyə gəlir: “Deməli, istədiyimi əldə etmək üçün yalan danışmaq olar”".
Neyropsixoloqun sözlərinə əsasən, tədqiqatlar göstərir ki, valideyn uşağın ən böyük örnəyidir:
“Əgər valideyn tez-tez yalan vəd verirsə o zaman uşaq valideyninə güvənməməyə başlayır, problemlərini yalanla həll etməyə meyillənir və özünə dəyər vermək uşağın gözündə adi, əhəmiyyətsiz bir şeyə çevrilir. Bu etibarsızlıq hissi uşağın gələcəkdə dostları, həyat yoldaşı və iş yoldaşları ilə quracağı münasibətlərə də kölgə salır. Uşaqlıq şəxsiyyətin təməlidir. Bu dövrdə yalanı "normal" görən uşaq məsuliyyət hissini itirə bilər, vicdanı qarşısında özünə haqq qazandırmağı öyrənər və dürüstlük əvəzinə, "nə yolla olur-olsun məqsədə çatmaq" prinsipi ilə yaşayar. Bu halda valideyn bəzi məqamlara diqqət yetirməlidir. Belə ki, daha sağlam bir münasibət üçün uşaq eşitdiyini deyil, gördüyünü təkrar edir. Valideynlər dürüst olarsa, uşaq da dürüst olacaq. Əgər bir şeyi etmək imkanınız yoxdursa, uşağa dərhal "yox" deyin və səbəbini izah edin. Onu yalanla sakitləşdirmək gələcəkdə daha böyük narazılığa səbəb olur. Həmçinin, uşaq yalan danışanda onu cəzalandırmazdan əvvəl "niyə?" deyə düşünün. Bəlkə, qorxduğu üçün və ya diqqət çəkmək üçün belə edir? Balaca uşaqlara sadə dildə, böyüklərə isə vəziyyətin səbəblərini məntiqlə izah edin. Uşağa doğru davranışı öyrətməyin ən qısa yolu dürüstlükdür. Unutmayın, uşaq sizin nəsihətlərinizi deyil, hərəkətlərinizi yadda saxlayır”.
Uşaqlara yalan vəd vermək nə dərəcədə doğrudur? Bu, uşaqların sonradan şəxsiyyət kimi formalaşmasında hansıssa problem yarada bilərmi? Valideynlər bu kimi məsələlərdə nələrə diqqət etməlidirlər?
Median.Az-ın məlumatına görə, mövcud suallarla bağlı sfera.az-a açıqlama verən neyropsixoloq Aytəkin Aslan bildirib ki, valideynlər “xoş" yalanların qısamüddətli həll, uzunmüddətli problem, bəzən uşağı sakitləşdirmək və ya sözə baxmasını təmin etmək üçün “indi sakit ol, sonra alarıq” və ya “söz verirəm, gələn dəfə gedərik” kimi vədlər verir:
“Belə vədlər həmin an vəziyyəti xilas etsə də, bu cür “xoş sonluqlu” yalanlar, əslində, uşağın gələcəyinə və bizə olan etibarına zərər vurur. Bəs uşaqlar yalanı necə başa düşür? Uşaqların yaşından asılı olaraq reallığı qavrama tərzi dəyişir. Belə ki, 3-5 yaşı uşaqlar nağılla gerçəyi qarışdıra bilərlər. Onların dediyi uydurmalar çox vaxt aldatmaq məqsədi daşımır. Amma valideynin bilərəkdən verdiyi və yerinə yetirmədiyi vədlər uşağa ilk "yalan dərsi"ni keçir. Eyni zamanda, məktəb dövründə uşaq böyüdükcə səbəb-nəticə əlaqəsini anlayır. Valideynin sözü ilə əməli düz gəlməyəndə o belə bir nəticəyə gəlir: “Deməli, istədiyimi əldə etmək üçün yalan danışmaq olar”".
Neyropsixoloqun sözlərinə əsasən, tədqiqatlar göstərir ki, valideyn uşağın ən böyük örnəyidir:
“Əgər valideyn tez-tez yalan vəd verirsə o zaman uşaq valideyninə güvənməməyə başlayır, problemlərini yalanla həll etməyə meyillənir və özünə dəyər vermək uşağın gözündə adi, əhəmiyyətsiz bir şeyə çevrilir. Bu etibarsızlıq hissi uşağın gələcəkdə dostları, həyat yoldaşı və iş yoldaşları ilə quracağı münasibətlərə də kölgə salır. Uşaqlıq şəxsiyyətin təməlidir. Bu dövrdə yalanı "normal" görən uşaq məsuliyyət hissini itirə bilər, vicdanı qarşısında özünə haqq qazandırmağı öyrənər və dürüstlük əvəzinə, "nə yolla olur-olsun məqsədə çatmaq" prinsipi ilə yaşayar. Bu halda valideyn bəzi məqamlara diqqət yetirməlidir. Belə ki, daha sağlam bir münasibət üçün uşaq eşitdiyini deyil, gördüyünü təkrar edir. Valideynlər dürüst olarsa, uşaq da dürüst olacaq. Əgər bir şeyi etmək imkanınız yoxdursa, uşağa dərhal "yox" deyin və səbəbini izah edin. Onu yalanla sakitləşdirmək gələcəkdə daha böyük narazılığa səbəb olur. Həmçinin, uşaq yalan danışanda onu cəzalandırmazdan əvvəl "niyə?" deyə düşünün. Bəlkə, qorxduğu üçün və ya diqqət çəkmək üçün belə edir? Balaca uşaqlara sadə dildə, böyüklərə isə vəziyyətin səbəblərini məntiqlə izah edin. Uşağa doğru davranışı öyrətməyin ən qısa yolu dürüstlükdür. Unutmayın, uşaq sizin nəsihətlərinizi deyil, hərəkətlərinizi yadda saxlayır”.
