Beynəlxalq astrofiziklər qrupu ulduz kütləli qara dəliklərin maddə udma prosesini indiyədək ən detallı şəkildə göstərən kompüter simulyasiyalarını təqdim edib.

Araşdırmanın nəticələri The Astrophysical Journal (AstroJournal) jurnalında dərc olunub.

Qara dəliklərin sərhədləri kainatın ən xaotik sahələrindən biri hesab olunur: bu zonada maddə eyni anda hadisələr üfüqünə doğru çəkilir, həm də güclü axınlar və radiasiya partlayışları şəklində kənara atılır.

Lakin burada baş verən fiziki proseslərin – məkan-zamanın əyriliyi, işığın, plazmanın və maqnit sahələrinin qarşılıqlı təsiri – son dərəcə mürəkkəb olması bu hadisələri tam proqnozlaşdırmağı indiyədək mümkünsüz etmişdi.

Əvvəlki modellərdən fərqli olaraq, alimlər bu dəfə sadələşdirici fərziyyələrdən imtina ediblər, hansı ki, əvvəllər hesablama gücü məhdudiyyətləri səbəbindən zəruri idi. İki superkompüterin köməyi ilə tədqiqatçılar astronomik müşahidələri, qara dəliklərin fırlanma məlumatlarını və onların maqnit sahələrinin quruluşunu birləşdiriblər.

Bu, Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsini, plazma fizikası, maqnitohidrodinamika və radiasiyanın yayılma qanunlarını eyni anda nəzərə alan modelin yaradılmasına imkan verib.

Simulyasiyalar göstərib ki, sürətlə fırlanan qara dəliklərdə sıx akkresiya diski formalaşır və bu disk radiasiyanın böyük hissəsini udur.

Enerji birbaşa yox, güclü küləklər və maqnit sahələri tərəfindən istiqamətləndirilən dar nisbilik axınları (relyativistik jetlər) vasitəsilə kosmosa yayılır.

Bundan əlavə, "voronka"ya bənzər struktur yaranır: maddə oradan son dərəcə yüksək sürətlə hadisələr üfüqünə düşür, radiasiya isə dar şüa şəklində çıxır və yalnız müəyyən baxış bucağında müşahidə edilə bilir.

Məlum olub ki, burada maqnit sahəsinin konfiqurasiyası xüsusi rol oynayır - o, təkcə qaz axınını hadisələr üfüqünə istiqamətləndirmir, həm də maddə və enerjinin bir hissəsinin yenidən kosmosa qayıtma formasını müəyyən edir.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu nəticələr qara dəliklərin müşahidələrinin təhlilini xeyli asanlaşdıracaq. Xüsusilə, "kiçik qırmızı nöqtələr" adlandırılan və gözləniləndən az rentgen radiasiyası yayan obyektlərin təbiətini anlamağa kömək edə bilər.

Elm adamları gələcəkdə bu modelləri Məşhur Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində yerləşən Strlec A* kimi superkütləvi qara dəliklərə də tətbiq etməyi planlaşdırırlar.
//Baku.wsскачать dle 11.3